هرس درختان (purning) یکی از مهم‌ترین عملیات باغبانی است که تأثیر مستقیم بر سلامت، باردهی و طول عمر درختان دارد. این فرایند با حذف شاخه‌های اضافی، بیمار یا نابجا، شرایط بهینه‌ای را برای رشد شاخه‌های سالم و پربار فراهم می‌کند. هرس درست و به‌موقع، نه‌تنها منجر به تولید میوه‌های باکیفیت‌تر می‌شود، بلکه به پیشگیری و کنترل آفات و بیماری‌ها نیز کمک شایانی می‌کند. در مطلب باغداری در زمستان به هرس درختان اشاره کردیم.  در این مقاله به‌ صورت جامع و تخصصی، تمامی جنبه‌های هرس درختان را بررسی می‌کنیم تا بتوانید با آگاهی و دقت بیشتری به این عملیات مهم باغبانی بپردازید.

هرس درختان چیست و چه اهمیتی دارد؟

هرس به معنای حذف کنترل‌شده بخش‌هایی از درخت است؛ این بخش‌ها می‌تواند شاخه‌ها، برگ‌ها یا حتی جوانه‌های اضافی باشد. اهمیت هرس به دلایل زیر است:

• تنظیم رشد: با حذف شاخه‌های اضافی، تمرکز مواد غذایی بر شاخه‌های اصلی و پربارتر قرار می‌گیرد.
• سلامت درخت: قطع شاخه‌های بیمار یا خشک، مانع گسترش آفات و بیماری‌ها در سایر بخش‌های درخت می‌شود.
• کنترل اندازه و فرم درخت: کمک می‌کند درختان در فضای محدود به‌خوبی رشد کنند و نور و هوا به تمام قسمت‌های درخت برسد.

چرا باید درختان را هرس کرد؟

هرس را با اهداف مختلفی برای درختان انجام می‌دهند که عبارتند از:

1. هرس فرم‌دهی (شکل‌دهی): این نوع هرس در مراحل اولیه رشد درخت انجام می‌گیرد تا ساختار و فرم نهایی درخت مشخص شود.
2. هرس باردهی: این هرس برای افزایش کیفیت و کمیت میوه‌ها انجام می‌شود. شاخه‌های ضعیف یا اضافی حذف و شاخه‌های جوان و پربار حفظ می‌شوند.
3. هرس درمانی و ترمیمی: برای حذف شاخه‌های بیمار، شکسته، خشک و همچنین افزایش طول عمر درخت انجام می‌شود. در این حالت، شاخه‌های آسیب‌دیده یا بیمار جدا و محل برش ضدعفونی می‌شود تا خطر سرایت بیماری به سایر بخش‌ها کاهش یابد.

آشنایی با انواع هرس

با توجه به اهداف مختلف هرس، این کار با شدت و روش‌های مختلفی انجام می‌شود. در زیر انواع هرس آمده است:

1. هرس سبز (هرس تابستانه): در فصل رشد و زمانی که درخت دارای برگ است انجام می‌شود. هدف آن حذف شاخه‌های نابه‌جا، پاجوش‌ها و رقابت‌کننده‌ها با شاخه‌های اصلی است.
2. هرس خشک (هرس زمستانه): در دوره خواب درخت (زمستان)، زمانی که برگ‌ها ریخته و درخت در حالت استراحت است، صورت می‌گیرد. در این مرحله می‌توان به‌خوبی شاخه‌های اضافی را تشخیص داد و برای فصل باردهی آینده برنامه‌ریزی کرد.
3. هرس فرم‌دهی اولیه در نهال: در سال‌های ابتدایی رشد نهال انجام می‌شود تا ساختار اصلی درخت برای آینده شکل بگیرد.

زمان مناسب برای هرس درختان

هرس درختان با توجه به نوع درخت و همچنین اقلیم منطقه در زمان‌های مختلف و مناسب خود انجام می‌شود. زمان‌های مختلف هرس عبارتند از:

هرس در فصل خواب (زمستان): بیشتر درختان خزان‌دار را در این زمان هرس می‌کنند. زیرا درخت در حالت استراحت است و تأثیر منفی کمتری بر روند رشد خواهد داشت. همچنین با ریختن برگ‌ها، شاخه‌های اضافی یا بیمار به ‌راحتی شناسایی می‌شوند.

هرس سبک پس از برداشت میوه: پس از برداشت محصول، می‌توان شاخه‌های شکسته و میوه‌داده را هرس کرد تا شرایط برای فصل رشد بعدی بهبود یابد.

در مناطق بسیار سرد، بهتر است هرس اصلی را به اواخر زمستان و نزدیک به بهار موکول کرد تا آسیب سرما به محل برش‌ها کمتر شود.

ابزارها و تجهیزات هرس

• قیچی باغبانی  (Pruner): برای برش شاخه‌های نازک و متوسط استفاده می‌شود.
• اره هرس (Pruning Saw) : برای شاخه‌های ضخیم‌تر کاربرد دارد.
• تیغ برش یا چاقوی باغبانی:  برای بریدن بافت‌های نرم یا انجام برش‌های ظریف روی ساقه‌ها به کار میرود.
• اهمیت بهداشت ابزارها: ابزارهای آلوده می‌توانند بیماری‌ها و قارچ‌ها را به درختان دیگر منتقل کنند. بنابراین ضدعفونی و تیز کردن منظم ابزارها بسیار ضروری است.

روش‌های صحیح برش و تکنیک‌های هرس

1. انتخاب زاویه و محل برش: برش باید چند میلی‌متر بالاتر از محل اتصال شاخه به تنه یا بالاتر از جوانه باشد و زاویه برش به‌گونه‌ای باشد که آب باران یا آبیاری در محل برش جمع نشود.
2. جلوگیری از آسیب به بافت درخت: همیشه از ابزارهای تیز و مناسب استفاده کنید. برش‌های ناصاف یا پاره‌شده، درخت را آسیب‌پذیر می‌کند.
3. ضدعفونی و تیمار زخم:  در صورت لزوم، محل برش را با چسب باغبانی یا مواد ضدعفونی‌کننده بپوشانید تا از ورود عوامل بیماری‌زا جلوگیری شود.

مراحل گام‌به‌گام هرس درختان

1. بررسی درخت: قبل از هر چیز، درخت را از جهات مختلف بررسی کنید تا شاخه‌های زائد، بیمار یا خشک را شناسایی کنید.
2. اولویت‌بندی برش شاخه‌ها: ابتدا شاخه‌های بیمار، آسیب‌دیده و شکسته را حذف کنید. سپس به شاخه‌های ناهمگون یا متقاطع بپردازید.
3. اجرای برش‌ها: با استفاده از ابزار مناسب و رعایت محل برش صحیح، شاخه‌ها را قطع کنید.
4. تمیزکاری نهایی: در صورت نیاز، محل برش را تیمار کنید و ابزارها را ضدعفونی نمایید.

مراقبت‌های پس از هرس درختان

زمانی که درختان هرس می‌شوند، لازم است پس از آن کارهای مربوط به نگهداری را برای درختان انجام داد. برخی از این کارها عبارتند از:

• آبیاری و کوددهی: درختانی که هرس می‌شوند معمولاً برای ترمیم زخم‌هایشان به مواد غذایی بیشتری نیاز دارند. برنامه آبیاری منظم و کوددهی مناسب می‌تواند سرعت بهبود را افزایش دهد.
• کنترل آفات و بیماری‌ها: پس از هرس، درخت حساس‌تر است. بررسی منظم برگ‌ها، شاخه‌ها و تنه برای تشخیص علائم آفت یا بیماری ضروری است.

• استفاده از قیم و محافظ: اگر درخت پس از هرس متحمل فشار باد شدید است یا شاخه‌های آن ضعیف شده‌اند، با استفاده از قیم و محافظ از شکستگی شاخه‌ها جلوگیری کنید.

خطاها و اشتباهات رایج در هرس درختان

هرس اشتباه باعث آسیب به درختان و جلوگیری از رشد آنها خواهد شد. با اشتباهاتی که باعث ایجاد مشکل در رشد درختان می‌شوند آشنا شوید:

برش‌های بسیار سنگین یا غیرعلمی: حذف بخش زیادی از شاخ و برگ در یک مرحله می‌تواند رشد درخت را مختل کند و باعث شوک شود.

عدم رعایت فصل مناسب هرس:  هرس در زمان نامناسب می‌تواند باردهی درخت و نیز سلامت آن را به خطر بیندازد.

عدم ضدعفونی ابزارها: انتقال بیماری‌ها از طریق ابزارهای کثیف بسیار شایع است و می‌تواند کل باغ را تحت تأثیر قرار دهد.

ملاحظات ایمنی در حین هرس درختان

در هنگام هرس درختان، رعایت موارد ایمنی را فراموش نکنید:

• استفاده از دستکش، عینک، کفش ایمنی و داشتن نردبان محکم در هنگام هرس شاخه‌های مرتفع الزامی است.
• هنگام بریدن شاخه‌های قطور، مسیر سقوط آن‌ها را پیش‌بینی کرده و از حضور افراد یا اشیای گران‌قیمت در زیر درخت جلوگیری کنید.
• نزدیک بودن شاخه‌ها به کابل‌های برق می‌تواند بسیار خطرناک باشد. در صورت نیاز، از متخصصان و پیمانکاران حرفه‌ای هرس درختان شهری کمک بگیرید.

ایمنی قبل از هر برش

الزامی

• تجهیزات حفاظت فردی: دستکش، عینک و کفش ایمنی را حتماً بپوش.
• مسیر سقوط: جهت و فضای افت شاخه را از قبل مشخص و آزاد کن.
• محوطه امن: هیچ‌کس زیر درخت یا در شعاع سقوط نباشد.
• فاصله از کابل برق: حداقل فاصله ایمن را رعایت کن؛ در صورت نزدیکی، از شرکت برق کمک بگیر.

هرس درختان زینتی و تفاوت آن با درختان میوه

یکی از سوالات رایج در مورد هرس درختان، این است که آیا هرس درختان زینتی و درختان میوه تفاوتی دارند؟ پاسخ این است که در درختان زینتی، هرس بیشتر به ‌قصد شکل‌دهی ظاهری، حفظ زیبایی و جلوگیری از رشد بی‌رویه انجام می‌شود. برخی از گیاهان زینتی به برش‌های شدید حساس‌ترند و ممکن است دچار شوک یا کاهش گل‌دهی شوند. اصول کلی هرس (حذف شاخه بیمار، رعایت زاویه برش و زمان مناسب) مشابه است؛ اما باید به اهداف زیبایی نیز توجه ویژه داشت.

نقش هرس در سلامت اکوسیستم باغ و فضای سبز

هرس درست و اصولی تنها به خود درخت محدود نمی‌شود، بلکه می‌تواند در کل فضای سبز نیز اثرگذار باشد:

• مدیریت تنوع گیاهی: حذف شاخه‌های متراکم، امکان تابش نور و جریان هوا را برای گیاهان زیرین فراهم می‌کند و رقابت برای دریافت نور و مواد غذایی را کاهش می‌دهد.
• کمک به کنترل آفات و بیماری‌ها: با حذف شاخه‌های آلوده، گسترش بیماری در باغ کمتر می‌شود.
• حفظ تعادل اکولوژیک: درختانی که به‌خوبی هرس شده‌اند، عمر طولانی‌تری دارند و به پایداری اکوسیستم کمک می‌کنند.

هرس درختان کهنسال یا دچار بیماری

یکی دیگر از عوامل تاثیر گذار در نوع و شدت هرس درختان؛ توجه به سن و یا شرایط سلامت درختان است. لازم است نکته های مربوط به این نوع درختان را بدانید:

• حفظ تعادل بین سن درخت و میزان هرس: درختان قدیمی حساس‌ترند و تحمل هرس شدید را ندارند.
• اقدام‌های حفاظتی برای جلوگیری از شکستگی: استفاده از قیم یا پایه‌های کمکی هنگام بریدن شاخه‌های سنگین، ضروری است تا از سقوط ناگهانی شاخه جلوگیری شود.
• ترمیم یا جراحی درختان آسیب‌دیده: در مواردی که درخت دچار زخم یا حفره بزرگ است، از روش‌های تخصصی نظیر هرس بخش‌های مرده و پر کردن حفره با مواد ویژه بهره می‌برند.

چه درختانی را نباید هرس کرد؟ + اثرات هرس اشتباه درختان

هرس درختان، چه برای درختان میوه و چه برای گونه‌های زینتی و جنگلی، اگر اصولی و در زمان مناسب انجام شود، می‌تواند باعث افزایش باردهی، سلامت و طول عمر گیاه شود. اما همه درختان و همه شرایط برای هرس مناسب نیستند. هرس اشتباه درخت نه‌تنها نتیجه مثبتی ندارد، بلکه می‌تواند باعث ضعف شدید، کاهش محصول، آسیب به ساختار درخت و حتی مرگ آن شود.

درختانی که نباید هرس شوند

برخی گونه‌ها و شرایط رشد باعث می‌شود که هرس یا باید به حداقل برسد یا به‌طور کامل پرهیز شود:

1. درختان میوه دوساله
   این درختان، مانند برخی گونه‌های سیب یا گلابی، در یک سال رشد و در سال بعد میوه‌دهی دارند. هرس در سال نامناسب می‌تواند چرخه تولید آن‌ها را مختل کند.
2. درختان تازه کاشته‌شده
   تا زمانی که ریشه‌ها استقرار کامل نیافته‌اند، هرگونه هرس شدید باعث کاهش توان جذب آب و مواد غذایی می‌شود.
3. درختان گلدار در فصل شکوفه‌دهی
   هرس در این زمان باعث حذف جوانه‌های گل و کاهش محصول می‌شود.
4. گونه‌های خاص بدون نیاز هرس زیاد
   • پالم‌ها (نخل‌ها)
   • درخت گردو
   • فندق
   • چنار
   • سرو کازابلانکا (بوم‌بوم)
   • بسیاری از درختان جنگلی و وحشی که در اکوسیستم طبیعی خود رشد می‌کنند.
5. درختان ضعیف یا بیمار
   قبل از تقویت و درمان، هرس می‌تواند فشار بیشتری وارد کند و بیماری را گسترش دهد.

پیامدهای هرس نادرست

هرس غیراصولی درختان می‌تواند پیامدهای جبران‌ناپذیری داشته باشد:

• کاهش توان فتوسنتز و ضعف عمومی به دلیل حذف بیش‌ازحد برگ‌ها.
• گسترش آفات و بیماری‌ها به دلیل برش‌های باز و استفاده از ابزار آلوده.
• تخریب فرم و ساختار طبیعی درخت که باعث بی‌ثباتی در برابر باد و طوفان می‌شود.
• کاهش ارزش بصری و زیبایی باغ.
• اختلال در چرخه باردهی به دلیل حذف شاخه‌های بارده.

هرس درختان میوه دوساله

هرس این دسته از درختان باید با دقت و طبق برنامه دو ساله انجام شود:

• سال اول: تمرکز بر شناسایی و تقویت شاخه‌های میوه‌دهی آینده، حذف شاخه‌های غیرمیوه‌ده و کاهش تراکم برای ورود بهتر نور و هوا.
• سال دوم: تمرکز بر افزایش کیفیت میوه‌ها، حذف شاخه‌های کمکی یا ضعیف، کاهش شاخه‌های رقیب، و مراقبت از سلامت عمومی درخت.

پس از هر هرس، استفاده از ابزار مناسب مانند قیچی باغبانی، اره هرس یا داس هرس چوب و ضدعفونی آن‌ها برای جلوگیری از انتقال بیماری ضروری است.

چه درختانی را نباید هرس کرد و چرا؟

نوع درخت / شرایط	دلیل عدم هرس	پیامد هرس اشتباه
درختان میوه دوساله	چرخه دو ساله رشد و باردهی	کاهش یا توقف میوه‌دهی
درختان تازه کاشته‌شده	نیاز به استقرار ریشه	ضعف رشد، خشکیدگی
درختان گلدار در فصل شکوفه‌دهی	حذف جوانه‌های گل	کاهش محصول و زیبایی
پالم‌ها (نخل‌ها)	نیاز به برگ‌ها برای فتوسنتز	توقف رشد، آسیب برگ
درخت گردو و فندق	حساسیت به برش شدید	کاهش باردهی، بیماری
چنار و سرو کازابلانکا	رشد طبیعی بدون نیاز به هرس	آسیب به ساختار
درختان جنگلی و وحشی	نقش اکولوژیکی و تنوع زیستی	کاهش تنوع و تخریب زیستگاه

جمع بندی

هرس درختان یکی از مهم‌ترین و حساس‌ترین فعالیت‌های باغبانی است که تأثیر مستقیم بر سلامت، فرم و باردهی درخت دارد. رعایت اصول علمی، زمان‌بندی مناسب و استفاده از ابزارهای تمیز و تیز، از مهم‌ترین عوامل موفقیت در هرس به ‌شمار می‌روند. با اجرای صحیح هرس، نه‌تنها می‌توان به محصولی باکیفیت‌تر و ظاهری زیباتر دست یافت، بلکه عمر مفید درخت نیز افزایش می‌یابد. در صورت عدم اعتماد به تجربه شخصی، مشورت با کارشناسان متخصص و استفاده از منابع معتبر علمی توصیه می‌شود.

سوالات متداول